بررسی جامع تعهد ابتدایی در حقوق ایران و فقه امامیه با تأکید بر مبانی نظری و چالش‌های عملی

چکیده

تعهد ابتدایی به‌عنوان یکی از نهادهای مرزی میان عقود و ایقاعات، از موضوعات چالش‌برانگیز در حقوق خصوصی و فقه امامیه به شمار می‌رود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، با تکیه بر منابع فقهی، قوانین موضوعه و رویه قضایی، به بررسی ابعاد نظری و عملی این نهاد می‌پردازد. در فقه امامیه، اگرچه اختلافاتی در خصوص ماهیت تعهد ابتدایی وجود دارد، اما بسیاری از فقهای معاصر همچون امام خمینی و آیت‌الله مکارم شیرازی با استناد به عمومات شرعی از جمله آیه "أوفوا بالعقود" (قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۱) و روایت "المؤمنون عند شروطهم" آن را نافذ می‌دانند؛ درحالی‌که برخی دیگر همچون آیت‌الله سیستانی اعتبار آن را محدود به عقود معین می‌دانند. در حقوق ایران نیز ماده ۱۰ قانون مدنی با پذیرش اصل آزادی اراده، مبنای پذیرش این تعهدات بوده و ماده ۲۱۹ نیز وفای به عهد را بدون تمایز میان تعهدات قراردادی و یکجانبه الزامی دانسته است. با این حال، مشکلاتی نظیر دشواری اثبات، نبود مقررات روشن درباره ضمانت اجرا، تعارض با اصل لزوم معوض بودن قراردادها و چالش‌هایی همچون تأثیر تورم بر تعهدات بلندمدت، مانع از اجرای روان این نهاد شده‌اند. پژوهش تطبیقی نشان می‌دهد که حقوق فرانسه، آلمان و نظام کامن‌لا با محدودیت‌هایی نظیر نظریه «سبب» و consideration روبه‌رو هستند، درحالی‌که نظام حقوقی ایران از انعطاف‌پذیری بیشتری در پذیرش این نهاد برخوردار است .در پایان، پژوهش پیشنهاد می‌کند با اصلاح قانون مدنی، پیش‌بینی ثبت الکترونیکی، وحدت رویه قضایی و انجام مطالعات تطبیقی بیشتر با حقوق اسلامی و نظام‌های بین‌المللی، می‌توان زمینه توسعه و نهادینه‌سازی این ابزار حقوقی را فراهم آورد.