تحلیل جرم‌شناختی تأثیر شبکه‌های اجتماعی و تحولات فرهنگی بر دگرگونی الگوهای بزهکاری در ایران با تأکید بر جرائم نمایشی و هویت‌محور

چکیده

گسترش شبکه‌های اجتماعی و تحولات فرهنگی ناشی از آن، موجب ظهور الگوهای نوینی از بزهکاری شده است که در آن‌ها انگیزه‌هایی نظیر دیده‌شدن، جلب توجه و تولید هویت مجازی نقش اساسی ایفا می‌کنند. در این میان، «جرائم نمایشی» و «بزهکاری هویت‌محور» به‌عنوان گونه‌هایی نوظهور، چالش‌هایی جدی برای نظام‌های حقوقی، از جمله نظام کیفری ایران، ایجاد کرده‌اند. هدف این پژوهش، تحلیل جرم‌شناختی این پدیده و بررسی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های نظام حقوقی ایران در مواجهه با آن است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه‌ای انجام شده است. در این راستا، با بهره‌گیری از منابع معتبر جرم‌شناسی نوین و تحلیل مقررات حقوق کیفری ایران، به بررسی ابعاد مختلف جرائم نمایشی و بزهکاری هویت‌محور پرداخته شده و در موارد لازم، از رویکرد تطبیقی برای امکان‌سنجی راهکارهای حقوقی استفاده شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در بستر شبکه‌های اجتماعی، الگوهای بزهکاری از حالت سنتی به الگوهای «نمایشی ـ ارتباطی» تغییر یافته‌اند. این نوع بزهکاری دارای ویژگی‌هایی نظیر وابستگی به مخاطب، نقش‌آفرینی الگوریتم‌های رسانه‌ای، و قابلیت بازتولید از طریق تقلید است. از منظر حقوقی، اگرچه مقرراتی مانند قانون جرائم رایانه‌ای و قانون مجازات اسلامی امکان پوشش برخی مصادیق این رفتارها را فراهم می‌کنند، اما این مقررات فاقد چارچوب مفهومی منسجم برای تحلیل انگیزه‌های نمایشی و نقش انتشار در تشدید آثار جرم هستند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نظام کیفری ایران در مواجهه با جرائم نمایشی نیازمند بازنگری در سطح تحلیل جرم‌شناختی و سیاست‌گذاری کیفری است. اتخاذ رویکردی چندبعدی شامل توسعه تفسیر قضایی، تنظیم‌گری رسانه‌ای و تقویت اقدامات پیشگیرانه، می‌تواند به ارتقاء کارآمدی نظام حقوقی در این حوزه منجر شود.