تاثیر حاکمیت اراده و انصاف ادراک‌شده بر اعتماد حقوقی به فرآیندهای فناورانه در نظام دادرسی الکترونیک (مورد مطالعه: قضات و کارکنان دادگستری)

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر حاکمیت اراده ادراک‌شده و انصاف ادراک‌شده بر اعتماد حقوقی به فرآیندهای فناورانه در نظام دادرسی الکترونیک انجام شد. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه قضات، مدیران و کارکنان دادیاری، اجرای احکام و فناوری اطلاعات دادگستری استان تهران است که با سامانه‌های دادرسی الکترونیک و ابزارهای فناورمحور قضایی (مانند سامانه ثنا، سامانه تصمیم، عدل‌ایران و ...) در ارتباط مستقیم هستند. به‌دلیل اهمیت قوه قضائیه به‌عنوان نهاد اصلی در پیاده‌سازی عدالت دیجیتال، انتخاب این جامعه آماری به‌منظور تحلیل تجربیات و ادراکات واقعی کارکنان حقوقی کاملاً موجه و ضروری است. تعداد ۲۵۰ پرسشنامه در بین جامعه مورد نظر به‌صورت نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌بندی‌شده نسبتی توزیع شد. داده‌ها از طریق پرسشنامه و با روش مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که هر دو متغیر حاکمیت اراده (با ضریب مسیر ۰٫۴۷) و انصاف ادراک‌شده (با ضریب مسیر ۰٫۳۹) تأثیر مثبت و معناداری بر اعتماد حقوقی دارند. همچنین، حاکمیت اراده بر انصاف ادراک‌شده (ضریب ۰٫۵۲) نیز تأثیرگذار بود. این نتایج حاکی از آن است که احساس اختیار، شفافیت و حق انتخاب کاربران در تعامل با سامانه‌های قضایی، به‌ویژه برای جامعه تخصصی قضات و کارکنان دادگستری، نقش کلیدی در شکل‌گیری اعتماد به فناوری و ادراک عادلانه از فرآیندها دارد. پیشنهاد می‌شود در طراحی سامانه‌های دادرسی الکترونیک، به مؤلفه‌های انسانی مانند مشارکت کاربر، شفافیت الگوریتم‌ها و امکان بازبینی تصمیمات توجه شود تا پذیرش فناوری در نظام قضایی افزایش یابد. این پژوهش بر ضرورت تلفیق اصول حقوقی کلاسیک (مانند حاکمیت اراده) با معیارهای عدالت فناورانه در تحول دیجیتال قوه قضاییه تأکید دارد.