مسئولیت مدنی وسایل نقلیه خودران در حقوق ایران: چالش ها و الزامات تقنینی

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی مسئولیت مدنی وسایل نقلیه خودران در نظام حقوقی ایران و چالش‌های تقنینی ناشی از آن می پردازد. با پیشرفت روزافزون هوش مصنوعی و ظهور فناوری‌های خودران در صنعت حمل‌ونقل، مبانی سنتی انتساب مسئولیت که عمدتاً بر تقصیر انسانی استوار است  با ابهامات جدی مواجه شده اند. ماهیت خودکار و قابلیت تصمیم‌گیری مستقل وسایل نقلیه خودران ، تعیین مسئولیت مدنی ناشی از عملکرد آن را مبتنی بر قوانین موجود و قواعد جاری حاکم بر جبران خسارت ، با چالش مواجه نموده است. در این پژوهش  با روش توصیفی-تحلیلی و  با تکیه بر مطالعات اسنادی و واکاوی نظام حقوقی ایران، شامل قوانین موضوعه و مقررات مربوطه، و همچنین بررسی تطبیقی رویکردهای تقنینی و نظری در سطح بین‌الملل (به‌ویژه اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا)  ، برای رفع مشکل ابهام و چالش تعیین مسئولیت مدنی وسایل نقلیه خودران ، راهکار مناسب بررسی شده است. در این راستا، رویکردهای گوناگونی همچون مسئولیت مبتنی بر تقصیر، نظریه خطر (مسئولیت بدون تقصیر)، و رویکردهای مبتنی بر تضمین و بیمه مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتیجه‌گیری این تحقیق حاکی از آن است که هیچ‌یک از رویکردهای موجود به تنهایی قادر به ارائه راه‌حل جامع و کامل برای تمامی ابعاد مسئولیت مدنی وسایل نقلیه خودران نیستند. بر این اساس، یک رویکرد چند وجهی و تلفیقی از  رویکرد مبتنی بر آن مسئولیت بدون تقصیر تولیدکننده و بهره‌بردار (با استناد به نظریه خطر و مسئولیت محصول)، محوریت نظام بیمه اجباری جامع برای تضمین جبران فوری خسارت زیان‌دیدگان، و لزوم ایجاد زیرساخت‌های قانونی و نظارتی شامل تدوین استانداردها، قواعد دسترسی به داده‌ها، و آینده‌پژوهی حقوقی برای نظام حقوقی ایران پیشنهاد می شود. به عبارتی در واقع نظام حقوقی ایران در ارتباط با مساله تعیین مسئولیت مدنی ناشی از عملکرد وسایل نقلیه خودران با یک "پارادایم تقنینی دوگانه" مواجه است ؛ به این معنا که ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود و توسعه آن‌ها برای حل چالش‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدت، باید با نگاهی آینده‌نگرانه و از طریق پژوهش‌های مستمر، خود را برای بازنگری‌های بنیادین در مفاهیم حقوقی در مواجهه با سطوح پیشرفته‌تر هوش مصنوعی آماده سازد.