بررسی تأثیر توانایی تسلیم مهریه توسط زوج بر صحت یا بطلان صداق در حقوق ایران و فقه امامیه

چکیده

عقد نکاح، به عنوان بنیان خانواده و یکی از اساسی‌ترین نهادهای حقوقی-اجتماعی، آثار مالی و غیرمالی عمیق و گسترده‌ای را برای زوجین به همراه دارد. در این میان، مهریه یا صداق، به عنوان یکی از ارکان اصلی و متمایزکننده عقد نکاح، همواره کانون توجهات فقهی، حقوقی و اجتماعی بوده است. با گذشت زمان و تحولات فرهنگی-اقتصادی، پدیده‌ی تعیین مهریه‌های سنگین و نامتعارف، که اغلب خارج از دایره توانایی مالی فعلی و حتی آتی زوج قرار می‌گیرد، به یک معضل بغرنج و چالش‌برانگیز در نظام حقوقی و ساختار خانواده تبدیل شده است. این معضل، نه تنها منجر به بروز اختلافات زناشویی و افزایش پرونده‌های قضایی می‌گردد، بلکه گاه موجبات تنگناهای اقتصادی شدید برای زوج و حتی زندان رفتن وی را فراهم می‌آورد.این پژوهش با اتخاذ روشی توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از ابزار کتابخانه‌ای و تحلیل مبانی فقه امامیه و حقوق مدنی ایران، به بررسی و پاسخگویی به این پرسش کلیدی می‌پردازد: آیا ناتوانی زوج در تسلیم مهریه تعیین‌شده در زمان انعقاد عقد نکاح، منجر به بطلان آن مهر می‌گردد یا صرفاً عقد نکاح صحیح باقی مانده و مهرالمثل جایگزین آن می‌شود؟یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در حالی که مشهور فقهای امامیه، با تکیه بر قاعده لااقل و لا اکثر فی المهر، بر آزادی اراده طرفین در تعیین میزان مهر تأکید دارند، اما قواعد بنیادین دیگری نظیر نفی غرر) پرهیز از جهالت و خطر در معامله(، نفی ضرر (منع ایجاد زیان غیرقابل تحمل) و شرط قدرت بر تسلیم که از اصول کلی حاکم بر عقود است، قابلیت اعمال در باب مهریه را دارند. بر این اساس، استدلال می‌شود که مهریه‌هایی که از ابتدا غیرمقدور و خارج از توانایی عرفی و عقلایی زوج هستند، می‌توانند مشمول بطلان گردند. در فرض ثبوت بطلان مهرالمسمی (مهری که طرفین بر آن توافق کرده‌اند) به دلیل عدم قدرت بر تسلیم، عقد نکاح صحیح و لازم تلقی شده، اما مهرالمثل (مهریه‌ای که عرفاً برای زنی با اوصاف و شرایط مشابه تعیین می‌شود) به عنوان جایگزین قانونی و عادلانه، ملاک عمل قرار خواهد گرفت. این پژوهش با ارائه راهکارهای تقنینی، قضایی و فرهنگی، در پی ارائه پاسخی جامع به این چالش اجتماعی-حقوقی است.