نقش هوش مصنوعی در تقویت تاب آوری نظام سلامت در برابر تهدیدات ترور بیولوژیکی (تطبیقی بر حقوق ایران و اتحادیه اروپا)

چکیده

ترور بیولوژیکی به‌عنوان یکی از تهدیدات پیچیده و فرامرزی معاصر، می‌تواند با ایجاد بیماری، مرگ، هراس عمومی و اختلال در نظم اجتماعی، امنیت ملی و سلامت عمومی را به‌طور جدی متأثر سازد. در چنین شرایطی، تاب‌آوری نظام سلامت به‌عنوان توانایی پیشگیری، آمادگی، شناسایی، پاسخ‌دهی و بازیابی در برابر بحران‌های زیستی اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که هوش مصنوعی چگونه می‌تواند در تقویت تاب‌آوری نظام سلامت در برابر تهدیدات ترور بیولوژیکی نقش‌آفرینی کند و نظام‌های حقوقی ایران و اتحادیه اروپا چه ظرفیت‌ها و چالش‌هایی در تنظیم حقوقی این نقش دارند؟ پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی، به بررسی نقش هوش مصنوعی در تقویت تاب‌آوری نظام سلامت در برابر ترور بیولوژیکی و نیز ظرفیت‌ها و چالش‌های حقوقی ایران و اتحادیه اروپا در تنظیم این نقش می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد هوش مصنوعی می‌تواند از طریق پایش هوشمند داده‌ها، هشدار زودهنگام، تشخیص سریع، پیش‌بینی مسیر انتشار بیماری، مدیریت منابع درمانی، تسریع در توسعه دارو و واکسن و مقابله با اطلاعات نادرست، ظرفیت پاسخ نظام سلامت را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. با این حال، بهره‌گیری مؤثر از این فناوری مستلزم وجود چارچوب‌های حقوقی شفاف، پاسخ‌گو و مبتنی بر نظارت انسانی است تا از خطراتی مانند نقض حریم خصوصی، تبعیض الگوریتمی، مسئولیت مبهم، و سوءاستفاده امنیتی جلوگیری شود. بررسی تطبیقی نشان می‌دهد که اتحادیه اروپا با اتکا به مقرراتی چون حفاظت از داده ها، مقررات هوش مصنوعی و سازوکارهای امنیت سایبری و مدیریت بحران فرامرزی، از نظام حقوقی منسجم‌تری برخوردار است؛ در حالی که حقوق ایران اگرچه از ظرفیت‌هایی در قانون اساسی، قوانین سلامت عمومی، پدافند غیرعامل و جرائم رایانه‌ای برخوردار است، اما همچنان با پراکندگی مقررات، فقدان قانون جامع حفاظت از داده‌های سلامت و نبود چارچوب اختصاصی برای هوش مصنوعی مواجه است. نتیجه آنکه تحقق بهره‌برداری مشروع و مؤثر از هوش مصنوعی در مقابله با ترور بیولوژیکی، نیازمند حرکت به سوی حکمرانی حقوق‌بنیاد، ریسک‌محور و آینده‌نگر در حوزه سلامت است.