نقش هوش مصنوعی در تحول نظام قضایی و خدمات حقوقی؛ چالش ها و چشم انداز ها

چکیده

تحولات فناورانه اخیر، نظام‌های حقوقی را با فرصت‌ها و چالش‌های نوین مواجه کرده است. در این میان، ورود هوش مصنوعی به فرایندهای دادرسی و مدیریت قضایی، مفاهیمی چون استقلال قضایی، عدالت مادی و دادرسی منصفانه را در معرض بازتعریف قرار داده است. این مقاله با رویکرد تطبیقی و تحلیلی، کارکردها، چالش‌ها و آثار بهره‌گیری از هوش مصنوعی در نظام عدالت را بررسی می‌کند. مواجهه نظام‌های قضایی با این فناوری، تنها ناشی از ضرورت‌های فنی نبوده، بلکه دغدغه‌های حقوق بشری، الزامات حکمرانی مدرن و تلاش برای ایجاد توازن میان کارآمدی قضایی و ارزش‌های بنیادین نیز نقش مهمی داشته است. تجربه کشورهایی همچون چین، روسیه، هند، برزیل و کرواسی نشان می‌دهد که در کنار مزایای فناورانه، تهدیدهایی در حوزه استقلال قضایی، حریم خصوصی و دادرسی عادلانه ایجاد شده است. این روند، هشداری برای نظام حقوقی ایران است که بدون چارچوب‌گذاری منسجم، عدالت کیفری می‌تواند با آسیب‌های جدی روبه‌رو شود، ازاین‌رو ضرورت تدوین مقررات شفاف، نظارت مؤثر و تضمین رعایت اصول بنیادین حقوق بشر در به‌کارگیری هوش مصنوعی در نظام قضایی بیش از پیش احساس می‌شود.